Kardeş kıskançlığı, özellikle küçük yaşlarda birçok ailede görülebilen doğal bir süreç olarak kabul ediliyor. Sadece şuna dikkat etmek gerekiyor; uzmanlara göre, bu dönemde ebeveyn olarak tutumunuz, çocuğunuzun duygularını sağlıklı şekilde yönetebilmesi açısından belirleyici rol oynuyor.
Aileye yeni bir bebek katıldığında, ebeveynler kadar büyük çocuk için de hayat değişir. Daha önce ilgi ve sevgiyi tek başına yaşayan çocuk, bu ilgiyi paylaşmak zorunda kaldığında zorlayıcı duygular yaşayabilir. Bu duyguların başında ise kardeş kıskançlığı gelir.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Çocuk – Ergen Psikiyatri Uzmanı Dr. Lale Allahyarova’ya göre kardeş kıskançlığı, neredeyse her ailede karşılaşılabilen doğal bir süreçtir. Önemli olan ise bu duyguyu bastırmak değil, çocuğun sağlıklı bir şekilde ifade etmesine ve yönetmesine destek olmaktır. Ebeveynlerin bu dönemde sergilediği tutum, çocuğun hem kardeşiyle kuracağı ilişkiyi hem de ileriki yaşamındaki duygusal gelişimini doğrudan etkileyebiliyor.
Özellikle 1,5–3,5 yaş aralığındaki çocuklarda kıskançlığın daha sık ortaya çıkabildiğini ifade eden Dr. Lale Allahyarova,“Bunun öncelikli sebebi, çocuklarda kalıcı hafızanın iki yaştan sonra oluşmaya başlamasıdır.” dedi. Çocukların tepkilerinin görmezden gelme, sözel ifade ya da fiziksel davranışlar şeklinde farklılık gösterebildiğini vurgulayan Dr. Allahyarova, bu süreçte ebeveynlerin gerçekçi, dengeli ve tarafsız bir tutum sergilemesinin büyük önem taşıdığı uyarısını yaptı. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Çocuk – Ergen Psikiyatri Uzmanı Dr. Lale Allahyarova, kardeş kıskançlığı ve bu süreçte ebeveynlerin dikkat etmesi gerekenler hakkında bilgi verdi.
Kardeş kıskançlığı bir sorun değil, çocuğun değişen aile düzenine verdiği doğal bir duygusal tepkidir. “Keşke kardeşim olmasaydı” demek, çocuğun sevgisiz olduğu anlamına değil; anlaşılmaya ihtiyaç duyduğuna işaret eder.
Kıskançlık çevresel faktörlerle, çocuğun kendisiyle, mizacıyla ya da yaş aralığıyla ilgili olabilir!
Kardeş kıskançlığı, neredeyse her görüşmede ailelerle gündeme alınan bir konu. Çünkü psikiyatrik bir rahatsızlık olmasa bile, farklı belirtilerle neredeyse her ailede görülebilecek bir durum. Kardeş kıskançlığını hayatın doğal akışında olması gereken bir süreç olarak tanımlıyoruz. Kardeşi doğana kadar ebeveynin sevgisini ve ilgisini tek başına alan çocuk, bunu birisiyle paylaşmak durumunda kalır. Çocuklar her zaman aynı tepkiyi vermez; kardeş geldiğinde ne tepki vereceğini belirleyen birçok faktör vardır. Bu faktörler çevresel olabilir, çocuğun kendisiyle, mizacıyla ya da yaş aralığıyla ilgili olabilir.
1,5–3,5 yaş aralığındaki çocuklarda kardeş kıskançlığı daha sık görülüyor!
Özellikle 1,5-3,5 yaş aralığındaki bir çocuğun, kardeşi doğduktan sonra kardeş kıskançlığı hissetme ihtimali daha yüksek. Bunun öncelikli sebebi, çocuklarda kalıcı hafızanın iki yaştan sonra oluşmaya başlamasıdır. Kardeşi olan bir çocuk, kendisine hiç bakım verilmemiş ve yeni doğan çocuğa hep bakım veriliyormuş gibi bir algıya sahip olabilir.
Bu yaş aralığındaki bir çocuk hâlâ ebeveynine bağımlı bir ilişki sürdürür ve ilgi, güvenlik, beslenme gibi ihtiyaçlarının ebeveyn tarafından karşılanmasına muhtaçtır. Bu ihtiyaçları daha fazla gereksinimi olan bir bebekle paylaşmak çocuk için zorlayıcıdır. Altı yaş ve üzeri yaş farkının olması da kardeş kıskançlığı için bir risk faktörüdür. Uzun zamandır tek başına sevgi ve ilgi alan bir çocuk, bunu uzun bir aradan sonra biriyle paylaşmakta zorlanabilir. Kardeş kıskançlığının daha az yoğun görülebileceği yaş aralığı ise iki kardeş arasındaki 4–5 yaş farkıdır. Ancak bu kesin bir belirteç değildir; ebeveyn tutumu ve çocuğun mizacı gibi birçok faktör süreci etkiler.
Kardeş kıskançlığı doğal bir durum; önemli olan sağlıklı yönetilmesi!
Kardeş kıskançlığı yaşayan çocukların tepkileri farklı olabilir. Bazı çocuklar kardeşini görmezden gelerek, sanki yokmuş gibi davranabilir. Bu, hiçbir tepki olmadığı anlamına gelmez; duygularını ifade edemeyen bir çocukla karşı karşıya olabiliriz. Bazı çocukların kardeşine fiziksel şiddet uygulayarak, bazılarının ise ‘keşke gelmeseydin’ ya da ‘keşke kardeşim olmasaydı’ gibi sözlerle duygularını ifade edebildiklerini görüyoruz. Bu süreci yönetmek oldukça önemlidir. Kardeş doğmadan önce ve sonrasında ebeveynlerin dikkat etmesi gereken noktalar vardır. Kardeş kıskançlığı doğal bir durumdur; ancak çocuğun bu duyguyu sağlıklı bir şekilde işleyebilmeyi öğrenmesi gerekir. Aksi halde benzer rekabet durumlarını okulda ya da ileriki yaşamında da yaşayabilir.
Kıskançlığı yönetme sürecinde gerçekçi olunması gerekir!
Kardeş doğmadan önce, tek çocukken çocuğu aşırı şımartmamak ve her istediğini yerine getirmemek önemlidir. Gebelik planı varsa ya da gebelik mevcutsa, çocuğa bu durum hakkında bilgi verilmesi ve onu bu duruma karşı hazırlamak oldukça önemli.
Bu süreçte gerçekçi olunması gerekir. Çocuğa, ‘sana bir oyun arkadaşı gelecek, birlikte oynayacaksınız’ gibi ifadeler yerine, ‘sen küçükken seni böyle besliyorduk, bezliyorduk; o da öyle olacak’ gibi somut ve gerçekçi açıklamalar yapılmalı. Kardeş doğduktan sonra büyük çocuğu kıskançlıkla etiketlemek doğru değildir. Çocuk ‘keşke olmasaydı’ ya da ‘nefret ediyorum’ dediğinde ayıplamak ya da suçlamak yerine dinlemek, anlamak ve ‘bazen ben de yoruluyorum, bazen ben de sinirleniyorum; bu sevmiyoruz anlamına gelmez’ mesajını vermek gerekir. Çocuğa, aynı kişiye karşı hem sevgi hem kızgınlık hissedilebileceği anlatılmalı.
Kıyaslamaktan kaçınmak çok önemli. ‘Sen büyüksün’ ya da ‘sen küçüksün’ gibi ifadelerle sorumluluk yüklemek doğru değil. Ebeveynler bile bu süreci yönetmekte zorlanırken, çocuğun bunu tek başına yönetmesini beklemek gerçekçi olmaz.
Amaç kıskançlığı tamamen ortadan kaldırmak değil, çocuğa bu güçlü duyguyla sağlıklı şekilde baş etmeyi öğretmektir. Kardeş kıskançlığı doğru yönetildiğinde, çocuğun duygusal gelişimini güçlendiren bir deneyime dönüşebilir.
Dengeyi korumak önemli!
Çocuklar arasında kavga olduğunda ebeveynin cezalandırıcı ya da taraf tutan bir rolde olmaması gerekir. Taraf tutmadan, ‘bu konuda anlaşmalısınız; ya birlikte oynayacaksınız ya da sırayla oynayacaksınız’ gibi yönlendirmeler yapılabilir. Gerekirse her iki çocuğa da eşit şekilde sınır konulabilir. Burada önemli olan dengeyi korumaktır.
Bazen tüm doğru tutumlara rağmen süreç zor ilerleyebilir. Ebeveynler her şeyi doğru yapsa da her zaman istenen sonuç alınmayabilir. Ancak destek almak mümkündür. Kardeş kıskançlığı yaşayan bir çocuk için destek gerekip gerekmediği bazı durumlara bağlıdır. Çocuk duygularını bastırıyorsa ya da kardeş doğumundan sonra gerileme (regresyon) gösteriyorsa destek almak önemlidir. Örneğin tuvalet eğitimini tamamlamış bir çocuk altına kaçırmaya başlayabilir, tekrar bezlenmek isteyebilir, kendi başına yemek yemeyi bırakabilir ya da emzik isteyebilir. Bu durumlar çocuğun daha fazla ilgi alabilmek için geliştirdiği bir baş etme mekanizmasıdır. Aynı şekilde kardeşe yönelik şiddet davranışları da profesyonel destek gerektirebilir.
Amaç kıskançlığı bitirmek değil, çocuğa rekabetle sağlıklı baş etmeyi öğretmek!
Bu süreçte ebeveynin küçük çocuğu büyükten koruyan ya da büyük çocuğu dışlayan bir tutum sergilememesi gerekir. Çocukların ilişkisi ebeveyn gözetiminde sürdürülmeli; ancak büyük çocuğa da sorumluluk verilerek ailenin bir parçası olduğu hissettirilmelidir. Örneğin bebeğin bezini getirmesini istemek ya da beslenme sırasında küçük görevler vermek bu açıdan faydalı olabilir.
Psikiyatrik destek sürecine girilmesi halinde ise; ebeveyn tutumları üzerine çalışıyoruz ve çocuk için oyun terapisi önerebiliyoruz. Oyun, çocuğun dilidir. Çocuk ifade edemediği duyguları oyun aracılığıyla yansıtır. Bastırılan duyguların oyunda ortaya çıkması ve kabul görmesi, çocuğun gerçek hayatta da bu duygularla daha sağlıklı baş etmesini sağlar.
Burada amaç kardeş kıskançlığını tamamen ortadan kaldırmak değildir. Rekabet her zaman olacaktır. Önemli olan, bu rekabeti baş edilebilir düzeyde tutmak ve çocuğa ileriki yaşamında karşılaşacağı rekabet durumlarıyla baş etmeyi öğretmektir. Evdeki kardeşle yaşanan rekabet, aslında çocuğu hayata hazırlayan bir deneyimdir.
