Okul çantası, kırtasiye alışverişi, yeni dönem hazırlıkları… Peki çocuğun sağlık kontrolleri tamam mı? Görme ve işitmeden büyüme-gelişmeye, ağız ve diş sağlığından beslenme alışkanlıklarına kadar bazı kontroller, çocukların yeni eğitim yılına daha sağlıklı bir başlangıç yapmasına yardımcı olabilir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Dr. İmre Gökyar, okul öncesinde dikkat edilmesi gereken 10 önemli sağlık kontrolünü anlatıyor.
Yeni eğitim yılı yaklaşırken ailelerin gündeminde okul alışverişi ve günlük rutinin yeniden düzenlenmesi var. Ancak okul hazırlığının önemli parçalarından biri de çocuğun genel sağlık durumunun değerlendirilmesi.
Acıbadem Fulya Hastanesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Dr. İmre Gökyar, okul öncesi yılların fiziksel gelişimin yanı sıra zihinsel, sosyal ve akademik gelişim açısından da önemli bir dönem olduğuna dikkat çekiyor. Çocuğun okula başlamadan önce genel sağlık değerlendirmesinden geçirilmesinin yalnızca mevcut hastalıkların saptanması için değil, ileride öğrenmeyi ve okul yaşamını etkileyebilecek bazı sorunların erken fark edilmesi açısından da önem taşıdığını belirtiyor.
Çocuk herhangi bir şikâyetinin olmadığını söylese ve sağlıklı görünse bile bazı görme ve işitme problemleri, demir eksikliği, büyüme-gelişme sorunları, ağız ve diş sağlığı problemleri ya da beslenme yetersizlikleri uzun süre belirgin bir yakınmaya neden olmayabiliyor.
Büyüme ve gelişmenin değerlendirilmesi
Okul öncesi sağlık kontrolünde çocuğun boyu, kilosu, vücut kitle indeksi ve büyüme eğrileri değerlendirilmelidir. Yalnızca yaşıtlarına göre kilosunun veya boyunun normal olup olmadığına bakmak yeterli değildir; büyümenin zaman içerisindeki seyri de önemlidir. Boy veya kilo artışının beklenenden yavaş olması beslenme sorunlarından kronik hastalıklara kadar çeşitli durumların ilk işareti olabilir. Benzer şekilde aşırı kilo ve obezite de ilerleyen yaşlarda diyabet, hipertansiyon ve diğer metabolik sorunlar açısından risk oluşturabilir.
Görme muayenesi
Çocuklar görmelerindeki problemi her zaman ifade edemeyebilir. Özellikle küçük çocuklar bulanık veya tek gözle daha az görmeyi normal kabul edebilir. Görme kusurları ve göz tembelliği erken dönemde fark edilmediğinde okulda tahtayı takip etme, kitap okuma, yazı yazma ve dikkatini derse verme gibi konularda çocuğu zorlayabilir. Bu nedenle okul öncesi dönemde görmenin değerlendirilmesi büyük önem taşır.
Çocuğun okul performansında yaşadığı bazı güçlüklerin arkasında ilk bakışta fark edilmeyen görme veya işitme sorunları bulunabilir. Bu nedenle okul öncesi sağlık kontrolü yalnızca “hasta mı, değil mi?” sorusunun yanıtını aramak anlamına gelmiyor.
İşitme değerlendirmesi
İşitme kayıpları da ailelerin gözünden kaçabilen sorunlar arasında yer alır. Çocuk sese tepki veriyor olsa bile özellikle hafif veya tek taraflı işitme kayıpları fark edilmeyebilir. İşitme problemi olan bir çocuk, öğretmenin söylediklerini tam olarak anlayamayabilir, yönergeleri takip etmekte zorlanabilir veya arkadaşlarıyla iletişiminde güçlük yaşayabilir. Bu durum zaman içerisinde dil gelişimini, öğrenmeyi ve okul performansını etkileyebilir.
Demir eksikliği ve kansızlık açısından değerlendirme
Okul öncesi dönemde demir ihtiyacı, devam eden büyüme nedeniyle önemlidir. Özellikle seçici beslenen, yeterince demir içeren gıda tüketmeyen veya risk faktörleri bulunan çocuklarda demir eksikliği açısından değerlendirme yapılmalıdır. Demir eksikliği yalnızca kansızlığa yol açmaz; çocuğun dikkat, öğrenme, enerji düzeyi ve bilişsel performansını da olumsuz etkileyebilir. Ancak her sağlıklı çocuğa otomatik olarak bütün kan tetkiklerinin yapılması yerine, çocuk doktorunun beslenme öyküsü, büyüme durumu ve muayene bulgularına göre gerekli testleri belirlemesi daha doğrudur.
Vitamin ve mineral durumunun değerlendirilmesi
Özellikle D vitamini, demir ve gerektiğinde B12, folat gibi vitamin ve mineraller, çocuğun büyümesi ve genel sağlığı açısından önem taşır. Burada önemli olan, bütün çocuklara gelişigüzel vitamin-mineral tahlili yapmak veya doktor önerisi olmadan takviye başlamak değildir. Çocuğun beslenme şekli, büyüme-gelişme özellikleri, güneşlenme durumu ve varsa klinik bulguları değerlendirilerek hangi tetkiklerin gerekli olduğuna karar verilmelidir. Eksikliklerin bulunduğu çocuklarda halsizlik, iştahsızlık, büyüme sorunları, dikkat ve öğrenme güçlükleri gibi çeşitli problemler ortaya çıkabilir.
Her çocuk için aynı testlerin yapılması ya da gelişigüzel vitamin-mineral takviyesi kullanılması yerine, ihtiyaçların çocuk doktorunun değerlendirmesi doğrultusunda belirlenmesi gerekiyor.
Ağız ve diş sağlığı kontrolü
Süt dişleri geçici olsa da sağlıklı olmaları son derece önemlidir. Tedavi edilmeyen diş çürükleri ağrıya, beslenme sorunlarına, uyku bozukluklarına ve çocuğun günlük yaşamının olumsuz etkilenmesine neden olabilir. Bu nedenle okul öncesi dönemde çocukların diş hekimi kontrolü de sağlık değerlendirmesinin önemli bir parçasıdır.
Beslenme alışkanlıklarının değerlendirilmesi
Çocuğun yalnızca kilosuna değil, ne yediğine de bakılmalıdır. Aşırı süt tüketimi, sürekli paketli gıda tüketimi, sebze-meyve tüketiminin yetersizliği, tek tip beslenme veya aşırı şeker tüketimi zaman içerisinde çeşitli beslenme sorunlarına neden olabilir. Ailelerin “Çocuğum yemek yiyor” demesi her zaman dengeli beslendiği anlamına gelmez. Okul öncesi dönemde kazanılan beslenme alışkanlıkları ilerleyen yaşlardaki sağlık açısından da önemlidir.
Uyku, ekran kullanımı ve davranışların değerlendirilmesi
Çocuğun uyku süresi ve kalitesi, ekran karşısında geçirdiği zaman, fiziksel aktivitesi ve günlük davranışları da değerlendirilmelidir. Yetersiz uyku ve aşırı ekran kullanımı dikkat, öğrenme, davranış ve sosyal iletişim üzerinde olumsuz etkilere neden olabilir. Ailelerin “çok hareketli”, “dikkati dağınık” veya “söz dinlemiyor” şeklinde tanımladığı bazı çocuklarda öncelikle uyku, ekran kullanımı, işitme-görme ve diğer temel sağlık sorunlarının değerlendirilmesi gerekebilir.
Aşılarının ve sağlık kayıtlarının gözden geçirilmesi
Okul öncesi kontrolde çocuğun aşılarının yaşına uygun olup olmadığı ve sağlık kayıtları da gözden geçirilmelidir. Eksik veya gecikmiş aşılar varsa uygun şekilde tamamlanmalıdır.
Okul öncesi sağlık kontrolünün amacı yalnızca çocuğun hasta olup olmadığını belirlemek değil; yeni eğitim dönemine fiziksel, zihinsel ve sosyal açıdan mümkün olan en sağlıklı şekilde başlamasına destek olmak.
Genel fizik muayene
Son olarak çocuğun baştan ayağa genel fizik muayenesi yapılmalıdır. Kalp ve akciğer muayenesi, karın muayenesi, omurga ve kas-iskelet sistemi, cilt, lenf bezleri ve nörolojik gelişim gibi birçok alan değerlendirilmelidir. Ailelerin gözünden kaçabilecek küçük bir değişiklik, çocuk hekimi tarafından muayene sırasında önemli bir bulgu olarak değerlendirilebilir. Bu nedenle okul öncesi sağlık kontrolü, yalnızca “çocuğun hasta olup olmadığını” anlamaya yönelik bir muayene değil, çocuğun okula fiziksel, zihinsel ve sosyal açıdan mümkün olan en sağlıklı şekilde başlamasını sağlayan kapsamlı bir değerlendirmedir. Unutulmamalıdır ki; erken fark edilen birçok sağlık sorunu, çocuğun eğitim hayatını ve yaşam kalitesini etkilemeden önce kolaylıkla değerlendirilebilir ve gerekli önlemler alınabilir.
